Jonge mantelzorgers in Noord-Brabant

Kernboodschap

Jonge mantelzorgers (JMZ) zijn kinderen en jongeren tot en met 24 jaar die opgroeien met een gezinslid dat ziek is of een beperking heeft. Zij hebben extra (zorg)taken, maken zich zorgen en/of ervaren zelf een tekort aan zorg door de situatie thuis. Deze situatie kan een grote impact hebben op hun leven. Het is belangrijk dat er meer erkenning en aandacht komt voor deze doelgroep. Gemeenten kunnen regie voeren op de lokale samenwerking en een passend ondersteuningsaanbod ontwikkelen voor JMZ.

Jonge mantelzorgers (JMZ) zijn kinderen en jongeren tot en met 24 jaar die opgroeien met een gezinslid dat chronisch ziek of gehandicapt is of een psychische aandoening heeft. Dit kan gaan om een ouder, broer, zus, opa of oma. JMZ hebben zorgtaken, maken zich zorgen of ervaren een zorgtekort in het gezin (MantelzorgNLpro). Dit wil dus niet zeggen dat zij altijd daadwérkelijk zorg geven.

Onder de parapluterm JMZ vallen alle groepen kinderen en jongeren die opgroeien met iemand in hun directe omgeving met een zorgsituatie, denk o.a. aan brussen, kinderen van ouders met psychische problemen (KOPP), kinderen van ouders met een verslaving (KOV) of kinderen van ouders met een verstandelijke beperking (Stategische Alliantie Jonge Mantelzorg).

Relatie met positieve gezondheid

Positieve en negatieve gevolgen van jong mantelzorgen

Met de meeste mantelzorgers gaat het goed. Uit onderzoek blijkt dat JMZ door de zorgsituatie zowel positieve als negatieve gevolgen ervaren. Positieve gevolgen zijn onder andere het gevoel dat ze iets kunnen betekenen voor een naaste. JMZ hebben daarnaast vaak een verhoogd empathisch vermogen en een groot verantwoordelijkheidsgevoel (JMZpro). Het kan jongeren voldoening geven en een gevoel dat ze positief bijdragen aan de samenleving (SCP).

Uit zowel de GGD monitors als andere bronnen komt naar voren dat de negatieve gevolgen die worden ervaren uiteenlopend zijn en zich kunnen uiten op meerdere gebieden, zoals:

  • Gezin: parentificatie (kind neemt de rol van ouder in), tekort aan zorg, ontwikkelingsproblemen
  • Onderwijs: stress, concentratieproblemen, studievertraging, verzuim of uitval
  • Sociaal: minder tijd voor vrienden en hobby’s en het missen van emotionele steun
  • Gezondheid: lichamelijke en psychische klachten zoals stress, vermoeidheid of depressie

Hieronder wordt op enkele van deze aspecten ingegaan, en bespreken we wat naar voren komt uit analyses die zijn gedaan binnen de verschillende GGD monitors.

Jonge mantelzorgers hebben een minder goede (mentale) gezondheid

Jongeren en jongvolwassenen die opgroeien met en/of zorgen voor een gezinslid dat ernstig ziek is, een beperking heeft of verslaafd is, hebben een minder goede ervaren gezondheid en mentale gezondheid dan leeftijdsgenoten met een thuissituatie waarin dit niet speelt. Van de tweede en vierdeklassers die JMZ zijn ervaart 69% de gezondheid als (zeer) goed, tegenover 85% van de jonge niet-mantelzorgers. Bij de jongvolwassenen zien we een vergelijkbaar verschil tussen de twee groepen.

In de figuren hieronder komt bij zowel de middelbare scholieren als de 16-25 jarigen naar voren dat o.a. stress, eenzaamheid, depressiegevoelens en ook suïcidale gedachten significant vaker voorkomen bij JMZ. De veerkracht, het herstel na een moeilijke periode, is lager bij deze groep. Onder tweede en vierdeklassers valt daarnaast op dat JMZ zelf vaker te maken hebben met een (psychische) ziekte, beperking of verslaving.

Mentale gezondheid van jonge mantelzorgers: Jeugd klas 2/4 van het voortgezet onderwijs
Indicator Jonge mantelzorger Geen jonge mantelzorger
Voelt zich meestal (zeer) gelukkig 65% 82%
Afg. maand soms tot altijd eenzaam gevoeld 41% 23%
Voelt zich (zeer) vaak gestresst 63% 43%
Herstelt na moeilijke periode meestal snel 52% 70%
Afg. jaar (heel) vaak nagedacht over suïcide 7% 3%
Mentale gezondheid van jonge mantelzorgers: Jongvolwassenen 16-25 jaar
Indicator Jonge mantelzorger Geen jonge mantelzorger
Voelt zich meestal (zeer) gelukkig 55% 64%
Is (enigzins tot sterk) eenzaam 65% 53%
Voelt zich (zeer) vaak gestresst 47% 41%
Herstelt na moeilijke periode meestal snel 49% 60%
Afg. jaar (heel) vaak nagedacht over suïcide 8% 5%

Een goed sociaal netwerk is belangrijk voor jonge mantelzorgers

Middelbare scholieren die JMZ zijn ervaren minder sociale steun en betrokkenheid (tijd/aandacht) van hun ouder(s). Desondanks geven vrijwel alle JMZ in deze leeftijdsgroep aan bij iemand terecht te kunnen wanneer zij een probleem ervaren (96%). Bij JMZ in de leeftijd van 16-25 jaar zien we dat zij bij problemen significant minder vaak bij iemand terecht kunnen (86% van de JMZ vs. 91% van de jonge niet-mantelzorgers). Ze blijken minder vaak hun problemen kwijt te kunnen bij hun ouders, partner en vriend(inn)en, maar daarentegen vaker hulp te vragen aan een hulpverlener of iemand anders. Een goed sociaal netwerk en voldoende sociale steun vormen een beschermende factor voor het welzijn van JMZ (Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, 2021).

Kleine groep JMZ (16-25 jaar) voelt zich belast door het geven van zorg aan naaste

Er is een kleine groep JMZ die zich belast voelt door het geven van mantelzorg, dit geldt voor 16% van de JMZ van 16-25 jaar uit Brabant, blijkt uit de Jongvolwassenenmonitor. Daarnaast voelt dertien procent van de JMZ van 16-25 jaar zich door het zorgen beperkt in het doen van andere dingen. Uit andere onderzoeken van o.a. het SCP, komt naar voren dat vooral jongvolwassenen die intensieve mantelzorg (4 uur per week of meer) bieden veel tijdsdruk ervaren en een risico lopen op overvraging (SCP). Deze uitkomsten laten zien dat voor een deel van de JMZ extra hulp of ondersteuning nodig kan zijn. Het is voor JMZ belangrijk dat de aandacht die uitgaat naar de zorgsituatie in balans is met de aandacht voor de eigen levensbehoeften (JMZpro).

Klik hier voor de Themakaart Ondersteuningsbehoeften jonge mantelzorgers.

Risicogroepen

Jonge mantelzorgers wonen vaker in kwetsbare gezinnen

Een onderzoek onder JMZ uit Vlaanderen, laat zien dat JMZ zich vaak bevinden in een (gezins)situatie waarin verschillende ongunstige factoren samenkomen. Er is vaker sprake van een lage sociaal economische status en onderwijskansarmoede. Ouders zijn vaker gescheiden en vaak zijn er ook meerdere gezinsleden met een langdurige ziekte of beperking (Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, 2021).

Ook uit de GGD monitors komt naar voren dat JMZ vaker een lager onderwijs- of opleidingsniveau hebben dan jonge niet-mantelzorgers en dat hun gezin of zijzelf vaker moeite hebben om rond te komen. Middelbare scholieren die nog thuis wonen en JMZ zijn, hebben vaker een scheiding meegemaakt en groeien vaker op in een eenoudergezin of afwisselend bij de ouders (co-ouders). JMZ blijken ook vaker ervaring te hebben gehad met mishandeling (geestelijk, lichamelijk en/of een ongewenste seksuele ervaring). Dit geldt zowel voor mishandeling in het algemeen, als ook mishandeling in de thuissituatie. Voor sommige JMZ is de thuissituatie te zwaar en is (extra) ondersteuning nodig om nu en in de toekomst sociaal emotionele problemen te voorkomen.

Jonge mantelzorgers (klas 2/4 vo) naar achtergrondkenmerken
Indicator Jonge mantelzorger Geen jonge mantelzorger
Volgt vmbo 55% 49%
Gezin heeft moeite met rondkomen 10% 3%
Groeit op in eenoudergezin 12% 7%
Scheiding van ouders meegemaakt 32% 20%
Jonge mantelzorgers (16-25 jaar) naar achtergrondkenmerken
Indicator Jonge mantelzorger Geen jonge mantelzorger
Heeft moeite om alles te betalen 33% 25%
Laag onderwijsniveau (geen opleiding, vso, pro, vmbo, mbo1) 14% 10%
Ooit te maken gehad met mishandeling 50% 34%
Thuis te maken gehad met mishandeling 23% 13%

Toekomstverwachting

Vraag naar mantelzorg zal in de toekomst toenemen

De jongeren van nu zullen in de toekomst meer mantelzorgtaken moeten verrichten. Jongeren die op dit moment JMZ zijn, zullen zeer waarschijnlijk op termijn ook te maken hebben met dezelfde of een andere/nieuwe zorgsituatie binnen het gezin of in hun omgeving. Een voor deze groep, jongeren in het algemeen, belangrijke maatschappelijke ontwikkeling is namelijk de vergrijzing van de samenleving. Naast dat zij meer mantelzorgtaken moeten verrichten, zullen zij ook als werkenden de samenleving draaiende moeten houden. Deze stapeling van verschillende ontwikkelingen legt een flinke druk op deze generatie. Dit heeft invloed op zowel hun mentale gezondheid als hun leefstijl, op dit moment en in de toekomst (Gezonde Generaties 2050 RIVM, 2024).

Jongeren zelf verwachten ook dat de behoefte aan mantelzorg zal toenemen, blijkt uit kwalitatief onderzoek in het kader van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. Redenen die hiervoor werden genoemd zijn bijvoorbeeld dat ouderen langer zelfstandig blijven wonen en de levensverwachting toeneemt. Ook het personeelstekort in de zorg werd als reden genoemd. Sommige jongeren verwachtten wel dat in de toekomst mantelzorg meer mogelijk zal worden wordt gemaakt vanuit werkgevers (Volksgezondheid Toekomstverkenning RIVM, 2024).

Waarschijnlijk ook meer jonge mantelzorgers door toename in chronische aandoeningen

Of er in de toekomst meer JMZ zullen zijn is niet met zekerheid te zeggen, maar het is wel aannemelijk. In de toekomst zal het aantal mensen met tenminste 1 chronische aandoening en het aantal mensen met meerdere chronische aandoeningen tegelijk toenemen. Er zal een toename zijn in het aantal mensen met artrose en de meeste ziektelast zal toe te schrijven zijn aan dementie (Volksgezondheid Toekomstverkenning RIVM, 2024). Het aantal mensen in de verslavingszorg is de afgelopen jaren stabiel gebleven, hier zijn geen prognoses van bekend. Het aantal volwassenen met mentale problematiek zal waarschijnlijk iets hoger liggen dan op dit moment.

Beleid

Aandachtspunten voor integraal beleid

Het is belangrijk dat er meer begrip, aandacht en maatschappelijke bewustwording is voor deze doelgroep. JMZ hebben vooral behoefte aan erkenning en een luisterend oor. Zij zien zichzelf vaak niet als ‘mantelzorger’ en zullen niet snel zelf om hulp vragen bij hun rol als JMZ. Daarom is het belangrijk dat er meer aandacht is voor deze doelgroep vanuit o.a. professionals en scholen en dat het bespreekbaar wordt gemaakt.

Gemeenten kunnen op meerdere aspecten iets betekenen voor deze doelgroep:

  • Erkennen van de JMZ en bijbehorende problematiek door het opnemen van deze doelgroep in beleidsplannen.
  • Aanstellen van een mantelzorgconsulent specifiek voor jonge mantelzorgers, en op die manier zorgen dat ook jonge mantelzorgers een aanspreekpunt hebben waar ze terecht kunnen met vragen.
  • Aandacht besteden aan de invulling van een passende vorm van waardering voor JMZ.
  • Regie voeren op de lokale samenwerking rondom JMZ. Samenwerking stimuleren tussen o.a. scholen, GGD, zorg- en welzijn, huisartsen, het sociaal (wijk)team, WMO en mantelzorg ondersteunende organisaties.
  • Samen met de mantelzorg ondersteunende organisatie zorgen voor een ondersteuningsaanbod. Creëer aanbod verdeeld over de acht vraaggebieden waarop mantelzorgers knelpunten kunnen ervaren van MantelzorgNL. Voor de JMZ mag de focus liggen bij emotionele steun en informatie/educatie).
  • Het ontwikkelen van een routekaart voor professionals waarin staat hoe men in gesprek kan gaan met JMZ, hoe zij overbelasting kunnen signaleren, en met informatie over het lokale hulpaanbod. Zie voorbeeld regio Leiden: JMZ Check Leiden.
  • Voorlichting en cursussen rondom het thema JMZ aan scholen en professionals geven, faciliteren en/of stimuleren.
  • Het huidige ondersteuningsaanbod voor jonge mantelzorgers verschilt enorm tussen gemeenten; gebruik maken van goede voorbeelden die er zijn in andere/omliggende gemeenten.

Preventie

Inspiratie voor gemeenten

Voorbeelden van initiatieven en projecten in Noord-Brabant

Jonge mantelzorgers | LEV Son en Breugel: In de gemeente Son en Breugel verzorgt de LEV groep de ondersteuning van jonge mantelzorgers. Zij hebben een uitgebreid aanbod aan activiteiten die worden aangeboden voor JMZ in de basisschool leeftijd, scholieren en jongeren van 18-25 jaar.

Kunstproject Cordaad Welzijn op het Pius-X College: In december 2023 heeft Cordaad Welzijn de JMZ Pro Alice van Laar prijs gewonnen voor een kunstproject dat zij samen met het Pius-X College in Bladel hebben ontwikkeld voor jonge mantelzorgers. Binnen dit project krijgen leerlingen informatie over de impact van jong mantelzorgen. Daarna gaan zij zelf aan de hand van opdrachten aan de slag met dit onderwerp en maken zij beeldende (kunst)werken. Tot slot exposeren ze de kunstwerken in het gemeentehuis waar ze toegankelijk zijn voor iedereen.

Vanzelfsprekend!?: Vanzelfsprekend!? Is een jong en dynamisch platform in de gemeente ’s-Hertogenbosch met een breed aanbod voor jonge mantelzorgers. Middels het platform willen zij bijdragen aan de bekendheid van en het begrip voor jonge mantelzorgers. Door jonge mantelzorgers met elkaar in contact te brengen zorgt Vanzelfsprekend!? voor bewustwording en laagdrempelige ondersteuning van jonge mantelzorgers. Met behulp van ervaringsdeskundigen bieden ze tevens emotionele en praktische ondersteuning.

Colofon

Wil je meer informatie?

Neem dan contact op met het onderzoeksteam in jouw regio:

Uitgave: GGD West-Brabant, GGD Hart voor Brabant, GGD Brabant-Zuidoost
Datum: november 2025

Het overnemen van gegevens uit deze publicatie is toegestaan met bronvermelding: Factsheet Jonge mantelzorgers in Noord-Brabant 2025, Brabantse GGD’en.

Meer cijfers en publicaties over de gezondheid van de inwoners in Brabant zijn te vinden op de Brabantscan.


Logo GGD West-Brabant, Hart voor Brabant, Brabant-Zuidoost